De Punin-Akhmatova flat

De Economist van deze week bespreekt in ‘Books and arts’, Anna of All Russians: A Life of Anna Akhmatova door Elaine Feinstein. Ik zie meteen de kamers voor me in de Punin-Akhmatova flat in het ‘Fontein Huis’ in het centrum van St. Petersburg. Hier woonde zij zestien jaar met de kunsthistoricus Nikolay Nikolaevich Punin, diens eerste vrouw Anna Evgenievna, onderscheidenlijke kinderen en aanverwanten. Evgenievna wilde niet scheiden. Punin zelf kon geen van deze relaties verbreken. Dat zou neerkomen op "het doden van een kind."

Via een omslachtige zoektocht, die leidt door de tuin van een naburig museum naar een ingesloten wijk met hoge vervallen huizen en reeksen ramen waarlangs ik bijna schuw omhoogkijkend me achter zo’n communale rij haar verblijfplaats voorstel, komen wij uit op een drukke straat aan de andere kant van het blok. Hier bevindt zich de poort met toegang tot haar gedeelde domein. Het klassieke profiel van de dichteres op de blinde muur met daarnaast een naar links verwijzende pijl verzekert ons er van dat wij ons doel naderen, waarna wij, op een zaterdag in de afgelopen maand juli, vrij plotseling met samengeknepen ogen tegen het weelderige groen van een licht verwilderde tuin aankijken. De rechter en linker vleugel van het achttiende-eeuwse Sheremetev paleis omvangen deze hof als twee koesterende armen. In de rechter arm op de tweede verdieping woonde Akhmatova, de ‘rode dame’ (rood heeft in deze betekenis niets te maken met de kleur rood of met het symbolische rood van het Sovjetregime; het betekent goed en mooi. Een begrippenpaar in een woord, ongeveer zoals bij Socrates het goede samenvalt met het schone. Deze plek, het huis met zijn aristocratische uitstraling en de tuin, was voor Akhmatova naast een intiem gekende woonstee vooral het symbool van een sterk aanwezig cultureel verleden, waarvan zij zich bewaarster voelde. In 1952, het jaar dat zij na bijna dertig jaar moest verhuizen, schreef zij ten afscheid:

I don’t have special claims
On this illustrious house,
But it happens that almost my whole life
I have lived under that celebrated roof
Of the Fountain Palace… As a pauper
I arrived and as a pauper I will leave…

Nadat we eerst allerhartelijkst worden binnen gevraagd om in een film, die al bijna op zijn einde loopt, nog enkele splinters uit het leven van Akhmatova te bekijken waarvan mij vooral haar begrafenis -veel zwarte kleding gepakt in zware sneeuwval- is bijgebleven, en daarmee geassocieerd de woorden van Punin in een brief na haar eerste bezoek aan hem op 19 oktober 1922: "In mijn appartement -de bomen in de tuin reiken tot aan het venster- waren, toen ik er binnenkwam nadat je was weggegaan, besneeuwde takken zichtbaar door het raam; zij vulden de kamer alsof winter op bezoek was gekomen, alleen was het niet koud, maar warm."

noordelijke elegie

Een Russische studente Letteren, die Engels spreekt en aanbiedt met ons door de flat te wandelen, verwarmt door het vuur waarmee zij over haar onderwerp spreekt. Zij houdt van poëzie zegt ze, en van die van Akhmatova speciaal. Lang staan we stil in keuken en gang. In de keuken moesten in de Sovjettijd diverse families koken. De flat was opgedeeld. Elke vierkante meter moest worden benut voor bewoning. In de smalle gang bijvoorbeeld konden twee families wonen. Lev Gumilev, de zoon van Akhmatova uit een eerder huwelijk, had in die gang zijn bed staan en een bureau in een krappe hoek, die hij zijn studeerkamer noemde. In die toestand leefde hij tot hij werd gearresteerd. Kamer zes, een cirkelvormige ruimte, genaamd ‘Noordelijke elegie’, laat een uitstalling zien van werk, documenten, portretten en attributen behorend bij het uitgereikte eredoctoraat van de Universiteit van Oxford. "Akhmatova was daar heel trots op," zegt de studente. David, een jonge Russische vriend, die zichzelf Nederlands heeft geleerd, mompelt in mijn oor de vertaling van een ingelijst gedicht aan de muur. Ik vertaal naar het Engels waarop onze gids verrukt: "U kunt Russisch lezen…" In de eetkamer staan geen meubelstukken achter gespannen touwtjes. We mogen gerust op een stoel gaan zitten. Zo blijven we hangen en krijgen het verhaal te horen van de kerstvieringen in de flat. De Punins en Akhmatova maakten er een punt van om elk jaar kerstmis te vieren. Een grote boom, versierselen, muziek, liederen zingen; gasten, pakjes. Zo werd de ideologische realiteit, het verbod op God, buiten gesloten, buiten de overgordijnen gehouden zorgvuldig op zulke avonden dichtgetrokken. Punin schreef in 1913 al in zijn dagboek: "Zonder religie kan er geen echte zin worden gegeven aan het bestaan van de wereld, misschien is zelfs niet eens een visie op dat bestaan mogelijk, eerder nog – een gezichtspunt, maar een zinvolle lezing van het wereldbestaan is onmogelijk zonder religieuze overtuigingen."

dichter van 1940

Op 22 oktober 1935 werden Punin en Lev gearresteerd. Lev voor de tweede keer. Akhmatova begon aan een gedicht, They led you away at dawn… Lev bleef onder arrest en werd tenslotte verbannen naar Siberië. Evenals Punin. In 1938 hervatte Akhmatova het schrijven aan dit gedicht dat zij in 1940 voltooide:

The light weeks take flight,
I won’t comprehend what happened.
Just as the white night,
Stared at you, dear son, in prison,
So they are staring again,
With a burning eye of a hawk,
Talking about your lofty cross,
And about death.

Akhmatova voelde zich een wetteloze en kenschetste zichzelf als ‘ een dichter van 1940…’ Zij droeg haar Gedicht zonder een held op aan  "vrienden en stadsgenoten" die waren omgekomen door repressie en zuiveringen van het regime en bij de blokkade van Leningrad tijdens de Grote Patriottische Oorlog  ( 2e wereldoorlog). ‘"De verscheidenheid van dingen die ons ten deel vielen in dit tijdsgewricht’ dreef haar tot identificatie. Zij was patriot, " zei een vriend. Zij voelde zich met hart en ziel verbonden met allen. Our separation is imaginary:/  We are inseparable,/ My shadow is on your walls… //  

We moeten met spoed weg, de middagtrein naar Moskou halen. In het halletje hangt Punins jas. Die hing aan de kapstok toen hij uit de flat werd weggevoerd en niet meer terugkwam.

4 thoughts on “De Punin-Akhmatova flat

  1. Er missen in de tekst foto’s die u in de binnenhof van het paleis hebt genomen, en in het museum zelf. Het artikel weerspiegelt immers heel goed de atmosfeer van het leven van de groot dichteres. Het is ook belangrijk te bemerken hoe ongewoonlijk en fraai dit museum eruit ziet in het midden van een grote zakelijke buurt met firma’s, kontoren en z.v. Een eiland van het geleden.

  2. Dmitri Mitin uit Moskou bericht dat hij een opmerking heeft gemaakt naar aanleiding van de Punin/Akhmatova-flat.
    Waar is die reactie na verzending te vinden?

  3. Inderdaad, ik heb foto’s gemaakt van de binnentuin die sterk aan het verleden is gebonden. Een eiland in het door zakelijk leven getekende centrum van de stad. Ik zal proberen sommige van deze foto’s te
    publiceren in een aparte beschouwing over de omzwervingen in Moskou en St.Petersburg.

  4. Ja, deze foto’s zijn volgens mij de samenstellende delen van de gemene atmosfeer rond dit museum.

    Meer over de foto’s en deze weblog:
    ik kan u helpen, deze foto’s te verkleinen zodat u ze in de site kunt opladen;
    ik kan u helpen, een weblog op te richten op livejournal.com, die een wereld-bekende weblog is en bevat zowel schrijvers, journalisten en zelfs politieken, als een enorm aantal verschillende web-communities en aparte mensen die dagelijks hun mening uiten via internet.

Comments are closed.