‘Nederland in de greep van het nihilisme’

Twee uitspraken bleven mij bij uit het gesprek met Afshin Ellian in Het Elfde Uur dat Andries Knevel (21-2) voerde. Het beschaafde Westen moet zijn beschaving niet in de uitverkoop doen door concessies en: het nihilisme heeft onze westerse cultuur in zijn greep. Ellian ken ik als columnist uit mijn avondkrant. En ik heb hem een keer zien optreden in een klein theatertje waarin hij summier uitgelicht achter een katheder stond. Het ging toen over een boek van Salman Rushdie. ‘De duivelsverzen’, meen ik. Hij had iemand bij zich om voor te lezen uit het boek. En die mevrouw deed dat goed.  Wat Ellian naar aanleiding van het boek te zeggen had weet ik niet meer precies. Alleen  dat ik dacht hoe vermoeiend het is om de  Verlichting opnieuw te moeten doen. Het lijkt of nieuwe landgenoten die aan een onvrij leven zijn ontsnapt de Verlichting als een panacee gebruiken om alle euvelen bij ons en die van de onvrije wereld te bedwingen en in het gareel te krijgen.

boodschap

Voltaire

Oude  en ook  nieuwe Nederlanders weten inmiddels dat het product van de Verlichting in onze contreien tot een wezenloos ‘Alles mag’ fatwah is vervallen. Sommigen herinneren zich dit decreet als de titel van een boek van Max van Praag, dat in de zeventiger jaren nog frisheid bezat, en welk boek je elkaar gaf voor Sinterklaas met een koddig rijm erbij. Maar voor de literatuur in landen en streken, die niet door Voltaires denken zijn getroffen, is er niet veel veranderd. Schrijvers maken er dan ook een punt van om daar iets aan te doen. De taal waarin dat gebeurt is beeldkrachtig en is, sober voorgelezen, ongewoon prettig om naar te luisteren. Een dosis pathos als vast ingrediënt is de exotische bloem ( altijd uitbundiger dan de eigen bloemen ) die in het oor uit de knop barst en betovert. Een beter woord dan betoveren kan ik even niet verzinnen. Maar toen Ellian de boodschap  in het halfduister zaaltje verkondigde, die van de Verlichting, de rede op de troon, verslapte mijn aandacht. Ik mijmerde over het feit dat aan menig Arabische universiteit bellettrie, en daarvan vooral de poëzie, hoofdbestanddeel van de studie is. Zou die vorming op een of andere manier voertuig zijn voor de instandhouding van autocratie en autoritaire regimes? Bij ons zijn de schone letteren juist in het gedrang gekomen en helemaal sinds de letterkunde, in het bijzonder de dichtkunst, een tijdlang uit het onderwijs werd verbannen.

vrijheid van meningsuiting

In Het elfde uur hoorde ik Ellian met stijgende emotie zeggen (beknot door Knevel die de emotie in het openbaar spreken ongaarne ziet toenemen, alsof gemoedsaandoeningen meer passen bij onvrije gemeenschappen die door dichters zijn gevormd en derhalve  een ongewenste eigenschap is voor een Nederlandse spreker) dat wij niet in cohesie kunnen leven met schurkenstaten. "Met baardmannetjes," zei Ellian, "die 25000 dollar op het hoofd zetten van spotprenttekenaars en een volksopstand aansteken. Over uitzinnige reacties in die landen naar aanleiding van het beledigende werk van cartoonisten uit het Westen valt juist wel te spotten."

Dat was overigens naar aanleiding van de vraag van Knevel of we ons in het Westen wel beschaafd gedragen. Zelfcensuur is iets anders dan besluiten iets niet of wel te zeggen of te schrijven, betoogde Ellian. “Zelfcensuur pleeg je als je iets niet zegt omdat je bang bent voor de reactie. De vrijheid van meningsuiting is een goed dat je moet bevechten. In het westen hebben we het, we worden er in geboren, maar in andere landen moet ze worden bevochten. En wij moeten dat grote goed, de vrijheid van meningsuiting, onze beschaving niet in de uitverkoop gooien.”

beschaving

‘Mijnheer Prikkebeen wordt Muselman’


‘Mijnheer Prikkebeen wordt in slavernij weggevoerd’1

Het is maar welke definitie je aan de term beschaving wenst te geven, dacht ik. En ik probeerde uit de krochten van mijn herinnering op te diepen wat beschaving is. Sociale betrokkenheid; zorg voor  zieken,  zwakken, bejaarden,  scoorden hoog als criterium om de beschaving van een land aan af te meten. Ellian gaf als voorbeeld de journalisten die in de oorlog tijdens de nazi-bezetting in Nederland de vrijheid van meningsuiting verdedigden en dat verzet met de dood moesten bekopen. "Dat is beschaving." Het was niet toevallig dat hij dit voorbeeld gaf. Hij ziet muilkorving van de vrije expressie van opinie op zich afkomen. Wij hebben te maken met een vijand die ons in het vrije Westen wil overheersen. Een betrekkelijk kleine groep radicalen die macht zoekt uit te oefenen door terreur. Met zulke mensen kan je perse niet in vrede leven. De positieve grondhouding uit de tijd van Lubbers (Knevel) is hierop overduidelijk niet van toepassing. "Maar Nederland," zei Ellian, " is in de greep van het nihilisme; je moet je juist met alle kracht verzetten." Hij noemde twee ideologieën in Europa die zich hebben ontpopt als moordmachines. Het fascisme en het communisme. Knevel ging er niet op door. Hij had er ook geen ruimte voor in zijn programma. Hopelijk licht onze rechtsfilosoof en columnist uit Iran zijn ideeën hierover toe en krijgt hij de kans om er langer dan vijf minuten over te spreken voor de publieke omroep. De Verlichting kan daarbij wat mij betreft met een minder prominente plaats toe. Een uitgekauwd onderwerp. Voor de emancipatie van de 1 miljoen moslims in Nederland misschien nog van enig nut omdat ze licht werpt op de gewenste verhouding tussen staat en godsdienst. Maar zeker niet om als een ‘nieuwe’ ideologie politiek te worden gebruikt zoals nu in zwang is in de Tweede Kamer.

verlichting en nihilisme

Nederland is niet te vergelijken met  Frankrijk waar verlichtingsdenker en schrijver Voltaire tegen de l’infâme, de r.-katholieke kerk, ten strijde trok en de religieuze intolerantie bestreed. In het achttiende-eeuwse Europa hielden ook in autocratisch Frankrijk de absolute vorst en de geestelijkheid het gewone volk ‘dom en religieus’ (nauwelijks onderwijs en kerkelijk gebonden aan dwingende voorschriften).  In Frankrijk greep tenslotte een bloedige revolutie plaats om ‘vrijheid, gelijkheid en broederschap’ af te dwingen. In ons land heeft de kerkelijke reformatie (Calvijn) de bestaande democratische processen versterkt. Heel anders dus dan in Frankrijk. Natuurlijk heeft de Verlichting ook in Nederland grote invloed gehad. De rede, met hoofdletter gekroond, heeft de autonomie van het individu en het recht op zelfontplooiing gebracht. Nederland anno 2006 draagt daar de ontspoorde kenmerken  van. Het bij ons hooggewaardeerde individualisme lijdt intussen aan een bijzondere ziekte. Een -gespleten- vorm van nihilisme. Verwerping van stellige overtuigingen; kennis en cultuur afwijzen; zonder binding met het verleden leven, en tegelijkertijd het recht opeisen om te bespotten, beledigen te verplichten wanneer men dat wenst of noodzakelijk vindt om zijn verworven vrijheden te verdedigen: wat heeft dat nog met beschaving te maken?

roep om vrijheid   

Het is overigens Interessant om daarbij te bedenken welke rol de kerken in crisistijden kunnen spelen. In mijn boekenkast vond ik een nabeschouwing van elf prominente Duitse theologen, onder wie Wilhelm Niemöller, die terugkijken op gepleegd kerkelijk verzet tegen het Nationaal Socialisme onder Hitler. De ‘ Bekennende Kirche’  waar Dietrich Bonnhoeffer toebehoorde. Een kerk die ondergronds ging, zich niet liet nazificeren. Een citaat uit dit belangwekkende boek: " Wer Erfahrungen mit totalitären politischen Systemen hat, weisz, dasz der christliche Gottesdienst als solcher, auch wenn kein unmittelbares politisches Wort darin laut wird, ein Politikum ersten Ranges ist, wenn anders dann wirklich das Evangelium als der Ruf zur Freiheit laut wird." 2 In dit boek wordt onderzocht en aangetoond hoe het verzet van de ondergedoken kerk niet door politieke uitspraken maar berustend op de bevrijdingsboodschap van het evangelie, kon doordringen tot in hoeken en gaten van overheidsinstellingen en politieke instanties in Hitlers Reich. Hoe deze ‘roep om vrijheid’ is opgevangen en zijn verrassende uitwerking niet heeft gemist.  

Over al deze zaken (vrijheid van meningsuiting, seculariteit en godsdienst ) moet het in de discussie over beschaving en nihilisme in Nederland, in Europa, gaan. En wie een bijdrage kan leveren vanuit een geleefde praktijk moet dat niet nalaten. Gepassioneerdheid daarbij is gepast. Je laat tenminste zien dat de samenleving waarin je leeft je niet koud laat, en zelfs ter harte gaat.  


Noten: 

1 Reizen en avonturen van Mijnheer Prikkebeen door J.J.A. Gouverneur 1858 

2 Uit: Dann werden die Steinen schreien, 50 Jahre Theologische Erklärung Barmen; citaat van G.Ebeling,auteur van: Die Notwendigkeit des christlichen Gottesdienstes