De Neva-poort naar zee

Deze week bladerde ik op een avond in een reisgids op zoek naar het woord Neva, ik dacht even dat het een Russische plaatsnaam is aan de Finse Golf. Maar het is de rivier door St. Petersburg, die uitstroomt in zee. Er sloegen ritselend een paar bladzijden om in mijn geheugen. Had Anna Akhmatova  ‘de Neva-poort naar zee’ niet gebruikt als een metafoor van bevrijding in een gedicht nadat zij aan het einde van haar bezoek aan Alexandr Blok de huisdeur van ‘de hoge grijze woning’ waarin de beroemde dichter domicilie had, dichttrok? Ze had zich daar, jong en weinig zelfbewust, alles behalve op haar gemak gevoeld. Het beeld van de Neva-poort naar zee liet me niet meer los.Ik draaide het om en om in mijn gedachten zoals een beeldend kunstenaar zijn materiaal keurend aanraakt.

triade  

Die middag hadden we een paar uur besteed aan de vertaling in het Nederlands  van een in het Spaans geschreven kort verhaal waarin de triade kunst, dood en liefde een grote rol speelt. De passage met de stukjes klei waarmee Giacometti zijn langgerekte werkstukken opbouwde en in brons liet gieten, hadden ons enige hoofdbrekens bezorgd. Over de juiste vertaling van het woord grumo met ‘klonter’ had de schrijver telefonisch met een paar kunstenaar-kennissen overlegd terwijl de vertaler en ik de bevindingen noteerden. Mij viel op – nog steeds in de ban van ‘de Neva-poort naar zee – dat de beroemde beeldhouwer Giacometti in het verhaal hetzelfde imponerende effect heeft op de ik-figuur, een jonge beeldhouwer, als de grote Blok op de 25-jarige Anna Akhmatova in haar gedicht ‘ Aan Alexandr Blok’.1 

Associëren is een sterk instrument voor het vertellen van een verhaal. In de beste Zuid-Amerikaanse literaire traditie zijn Eros en Thanatos verweven, en vaak op gruwelijke wijze. Alberto Ortiz, eertijds nestor van de Equadoriaanse dichters en korteverhalen schrijver, gaf mij op een keer de vertaling van een  verhaal in het Engels. Het speelt tijdens en wake bij een dode die midden in de kamer ligt opgebaard. De rouwenden zitten op stoelen er omheen. In het halfduister ontstaat een broeierig geladen atmosfeer waarin de gedachte aan sex  haast tastbaar aanwezig is. De hoofdpersoon in het verhaal herinnert zich hoe de obsessieve gedachte aan de dood, zijn eigen dood, door de dode waar hij vlak naast zat hem tot intimiteiten dreef. Tegenover de onvermijdelijkheid van de dood moest leven tot vibratie worden gebracht. Naast hem, aan zijn rechter hand, zat een mooie sensuele vrouw met neergeslagen ogen, de handen in de schoot gevouwen onder de sjaal die zij van haar schouders had getrokken, tussen de vingers een rap verflenzende bloem, die zij straks op het lichaam in de kist zou leggen. Waarschijnlijk bedwelmde de geur van witte lelies, die overal in vazen stonden, haar gedachten en was zij zich ternauwernood bewust van zijn tastende hand die over de ronding van haar dijen gleed waar hij een vochtig spoor achterliet van het zweet dat zich in de handpalm had verzameld. Als in een trance liet zij toe dat die hand zijn weg zocht tot hij in het zachtste vlees de plek vond. Orgasme en dood. Van toen af wist ik er van. En herkende het meteen. In een roman van Isabel Allende wordt verteld hoe een ten dode opgeschreven man, die aan het eind van zijn levenskrachten is gekomen, door zijn werkneemster op een keerpunt komt  doordat zij zijn geslacht zo tot leven weet te wekken dat de dood voor deze haast gewelddadige, op de vleselijke lusten gerichte therapie het veld moet ruimen.

slotbeeld

Tijdens de vertaalbijeenkomsten, nu we ons in de betekenis en intenties van de door de auteur gebruikte woorden verdiepen, komen de in het geheugen opgeslagen beelden in koloriet en geuren tastbaar terug. De schrijver heeft onontkoombaar op zijn verhaal het gen overgedragen van het vertel-eigen van het continent waar hij vandaan komt. Erudiet, sensueel, gruwelijk en met poëtische bezieling verwoordt. De personages, de jonge beeldhouwer en een actrice, die zijn model is en zijn minnares, eten elkaar op. De een met de ogen, de ander daadwerkelijk of toch niet? Ik smaak de verbeelde werkelijkheid van een droom, die zoals dromen kunnen zijn angst, onzekerheid en spanning opwekken zonder tot een oplossing te komen.

De Neva-poort naar zee, het slotbeeld uit het gedicht van Anna Akhmatova, wijst de weg naar buiten zoals het bordje ‘exit’ in de bioscoop. De kringloop waarin gedachten in trossen worden samengebonden in het korte bestek van een verhaal wordt verbroken. En ik stel me voor het zilte nat van de zee op mijn lippen te proeven. 


Noten

1 (1914) ; Vertaling Hans Boland.