Kerstmis in nevels

De kersttijd duurt twaalf dagen gerekend vanaf 25 december. Het  eindigt met Driekoningen, het bezoek van de drie wijzen uit het Oosten, op 6 januari. Precies een week geleden reden wij door nevels, hier en daar verdicht tot mist, naar Maastricht om kerstmis te vieren. Onze Engelse vriend had al voorspeld: de mist, die het vliegverkeer vanuit Heathrow lam legt, komt naar Nederland.

Met deze vriend hebben we altijd politieke gesprekken. Blairs missie naar het Midden-Oosten was dit keer een onderwerp. De zelf opgelegde taak van Tony in zijn laatste maanden als premier werd door hem sterk afgekeurd. Een ander onderwerp was het vreemdelingenbeleid in de Europese Unie. Met ‘ The Economist ‘ voor zich had hij gevraagd: " What does it mean ‘Verdonked’ ?" "De vervoeging van het naamwoord Verdonk, gebruikt als werkwoord," opperde ik. "Your immigration minister, still in function, is no longer in charge of asylum seekers then?"  "Precies. Veel Nederlanders hebben genoeg van de praktijk van het uitzetbeleid. Het nieuwe parlement heeft op de dag van zijn installatie een motie voor een generaal pardon in stemming gebracht. De motie werd aangenomen."

borrel

Een dag later waren wij op een kerstborrel. Een Britse klaagt over de veranderingen in Nederland van de laatste vier jaar. "Ik herken het land niet meer. Ik woon hier nu 35 jaar. Nooit heeft iemand me gevraagd of ik de Nederlandse nationaliteit heb. Nu kijken ze me er op aan; 35 jaar in Nederland en nog geen Nederlands paspoort. En dan de vreemdelingenpolitie. Vroeger kreeg ik een briefje of ik even langs wilde komen wanneer het me schikte. Allemaal heel onspannen en vriendelijk. Nu krijg ik een pak papier met grimmige vragen. In een stijf schrijven word je meegedeeld dat je verblijfsvergunning is verlengd. Ik heb mijn vrienden hier maar ik denk er over om terug te gaan." "Nieuwe wet van Job Cohen," knik ik. Eigenlijk mag je – als Verdonk haar zin had gekregen – op straat ook geen Engels spreken. Alleen Nederlands, anders worden onze immigranten niet gestimuleerd om onze taal te leren. Dus: Nederlands spreken of op straat je mond houden. " Ik besluit de grenzen van het onbegrip niet verder op te rekken. "Voor ons is het ook anders geworden," zeg ik lammig. Wij moeten vanaf veertien jaar op straat altijd een identiteitsbewijs bij ons hebben. Je kan een boete krijgen." "Altijd een identiteitsbewijs bij je hebben…!" De Britse slaat de handen ineen. "Dat meen je niet." Ja hoor, zeker wel." De twee Nigerianen, die het gesprek volgen, knikken. "Helemaal niet prettig voor jullie," zegt de een. Verrast door zoveel begrip zeg ik verzachtend: "Ons wordt dat nooit gevraagd hoor."

9-11

Nederland niet meer te herkennen voor buitenlanders die hier wonen. Onze perceptie van de wereld sinds 9-11 onderuit gehaald alsof een zware klopboor de grond onder de voeten vandaan heeft gedrild. Werd de impact van deze gebeurtenis inderdaad overal op de aardbol gevoeld zoals bij ons? Hoe bijvoorbeeld reageerde men in een land als de Filippijnen, gewend aan calamiteiten en terroristen. Of in de Palestijnse gebieden waar onverholen blijdschap heerste  over de slag toegebracht aan de machtige vriend van Israel. "Sommigen zeggen dat 9-11 de meest significante gebeurtenis is van de contemporaine geschiedenis," zegt mijn Filippijnse peetdochter. "Bij ons ging het leven gewoon verder ." De zoveelste orkaan, de zoveelste aardbeving, de zoveelste tsunami en de zoveelste aanslag op het leven van burgers in de Filippijnen is voor niemand wereldschokkend. "Amerika," zegt peetdochter, "heeft de wereld meegetrokken in deze voor haar als supermogendheid verpletterende ervaring. Maar als je goed kijkt is die datum voor veel mensen geen cesuur. Dat was het voor Amerika. En Europa. Voor de rest van de mensheid is de wereld sowieso een onveilige plaats. "

Peetdochter kijkt koel. "In Londen werd de draad van het dagelijks leven na de bomaanslagen meteen weer opgepakt. Business as usual. Dat komt omdat de Britten gewend zijn aan de aanslagen van de Ira." Haar gezicht drukt  naast neutraliteit nu ook de hoop uit dat wij, Europeanen op het continent, onveiligheid  als iets onvermijdelijks leren beschouwen en paniekbestendig zijn. ‘ Londen’ is volgens haar ons lichtend voorbeeld. Zij studeert in die stad na een periode veldwerk in Atjeh dat nog steeds onder de gevolgen van de tsunami kreunt. Zij maakte tekeningen voor een opvangcentrum. Het gebouw staat er. Maar de bevolking woont nog steeds in tenten.

verlettering van het leven

Op weg naar Maastricht noteer ik de aantekeningen voor dit weblogstuk in een willekeurig opschrijfboekje dat ik uit een kast meepakte. Het boekje blijkt notities te bevatten van een bezoek aan de botanische tuin in Jena op 30 september 2004. Ik lees ze snel door. Goethe ging voorop in de vernieuwing van de letteren in 1770. Via de verliterarisering van het ik ging hij over tot de verlettering van het leven. Ook was hij een vorser van de natuur. In Jena was hij enige tijd inspecteur van de botanische tuin. In het inspecteurshuis, waar hij woonde, hangen potretten van illustere tijdgenoten: Fichte, Hegel – filosofen bij wie hij college liep – en het portret van natuurkenner en onderzoeker Von Humboldt. In een zijkamer bevinden zich blijken van natuur- en biologisch onderzoek; kleine skeletten, gedroogde bladeren, een galvanische zuil met kompas. Ingelijste teksten. Schiller, die evenals Goethe later, voor de rest van zijn leven in het nabijgelegen Weimar woonde, schreef aan Goethe: "Sie nehmen die ganze Natur zusammen um über das Einzelne licht zu bekommen."  Voor Goethe stond ‘ licht werpen op’ gelijk aan het ‘ verlossende woord vinden’. Maar dat, zo schreef hij aan een vriendin, kon hij haar niet geven. "Alle Gestalten sind ähnlich und keine gleichet der Andere, und so deutet das Chor auf ein geheimes Gesetz, auf ein heiliges Rätsel." 

praatprogramma

De parelende vochtdeeltjes van de nevel op de voorruit van onze auto zijn allemaal hetzelfde, mijmer ik. Maar geen afzonderlijk lijkt op een ander deeltje omdat het ene opgaat in het andere. De individualiteit, aldus Goethe, verdwijnt niet in de massa maar zij wordt opgeheven of opgelost in de schepping van een andere individualiteit. Als literator beschouwde Goethe het ‘ ik ‘ , het ‘ jij’  en het ‘ leven ‘. Vervolgens beschouwde hij de beschouwing daarvan. Een esthetische truc die zijn teksten een hoog echtheidsgehalte moest geven en deugdelijkheid. Maar daarmee was de kous niet af. Tegenover de opheffing van de individualiteit diende een uitgewogen voorstelling te staan van het begrip identiteit. Dat was de vondst  van de jonge schrijvers uit de zeventiger jaren van de achttiende eeuw, waarbij de jonge Goethe voorop liep. Ik klap het notitieboek dicht en denk: zo zitten we in onze tijd uiteindelijk opgescheept met de rage van de publiekelijke expressie van wat identiteit genoemd wordt. Wie had dat kunnen denken? Goethe de vader van de hedendaagse Persoonlijkheids Televisie; de literatuur is mediaal overal aanwezig in praatprogramma’s, die niemand kan ontlopen.

We naderen Maastricht. Ik richt mijn aandacht weer op kerstmis. We zijn op weg om de Geboorte in Betlehem te vieren. Een geheime wet, een heilig raadsel. Licht, Woord, en Vrede zijn in deze samenhang de begrippen die een uitzonderlijk beroep doen op ons voorstellingsvermogen. In de dagen van de geboorte van Jezus hielden de Romeinen de regio bezet; nu is er een hoge muur om Betlehem opgetrokken door de bezetter van vandaag.

vrede

 Een priester uit het noorden van de Westelijke Jordaanoever ziet desondanks vrede met een hoofdletter aan het einde van de tunnel. Zijn voorstellingsvermogen is toegenomen en sterker geworden in de jaren van de inbezitneming van dit gebied na 1967. Hij schreef in een kerstemail: " Water en gas worden de laatste vier maanden een paar dagen per week afgesloten. De aanvallen op onze steden worden opgevoerd, vooral ’s nachts. We zijn bang voor een burgeroorlog nu onze politici hun macht proberen te vergroten en elkaar met wapens en geweld te lijf gaan. Sommigen hier spreken woorden die me boos maken. Ze zeggen: ‘ We hebben niets te verliezen, laten we ons bij de oorlog aansluiten. Laten we vechten.’ De hoop op vrede met Israel hebben ze verloren. Maar ik blijf volhouden: de vrede komt. In het midden van de oorlog zie ik vrede als ik in kinderogen kijk. Iets binnen in noodzaakt me om te zeggen: deze vrede, waarvan wij dromen, is niet gewoon een droom; het is de beweging van de geschiedenis. Laten de politici de God van vrede vrezen. "

De boodschap van vrede is ondanks alle uiterlijke omstandigheden, die van het tegendeel spreken, niet weg uit het hedendaagse Betlehem. Lieddichters hebben niet zomaar de eeuwen door over de mensreddende gebeurtenis in Betlehem  geschreven. In 1865 reisde de bekende episcopale voorganger en hymne schrijver Philip Brooks uit Philadelphia naar Betlehem om een frisse neus te halen. Hij bracht er ook de kerstdagen door. Bevangen en overrompeld door ontzag schreef hij over deze ervaring het lied, O Little Town of Bethlehem dat tot de canon behoort van de  Engelstalige kerstliederen. Curieus dat het zo eigentijds overkomt. De eerste strofe springt je meteen op de lip. Het beschrijft het kalm ogende stadje Betlehem dat in een droomloze slaap ligt verzonken – een diep zwart gat zouden ooggetuigen nu zeggen – waarboven de sterren geruisloos wentelen; maar in haar donkere straten schijnt het eeuwige licht dat  hoop en angst van alle tijden op deze plaats samenbindt en tegemoet komt. De morgensterren, schrijft Brooks in het tweede couplet, spreken juichend over de geboorte die vrede brengt.