De afslag van D’Arcangelo

Op de valreep de tentoonstelling ‘De Sixties’ in het gemeentemuseum in Den Haag gezien. Veel zoontjes, meegenomen door vaders, die zelf de kinderen zijn van ouders die jong waren in de zestiger jaren. Een mevrouw, jong in dat decennium, neemt foto’s. Ik heb mijn camera in mijn tas. In een ruimte in het midden waarvan een vrouwengestalte steunt op handen en knieën, borsten bloot – het gezicht weerkaatst in een op de grond liggende spiegel – haal ik het toestel schielijk tevoorschijn en neem een reeks foto’s van ‘Christmas Eve’, een schilderij van Allan D’Arcangelo (1930-1998) uit zijn Highway serie. Het bordje er bij vermeldt dat de messcherpe beelden – hard, flat, angular –  voor het eerst te zien in 1964 in de Newyorkse Fishbuch galerie, het gesprek van de dag waren. De kunstenaar zou keiharde sociale kritiek leveren op de consumptie-maatschappij. Zonder dit alles te weten slaat dit kunstwerk mij met vlakke hand in het gezicht. De grijze verkeersweg voert tussen zwarte en groene vlakken naar een bocht in de verte. Daar doemt in het licht van onzichtbare, ver voor uit schijnende koplampen, een bord op dat een afslag aangeeft. In witte scherpe lettertjes staat ‘Betlehem’ geschreven. Ik kom daar net vandaan.

wegwerpmaatschappij

In de zestiger jaren gebeurde wel eens wat. Er reed bijvoorbeeld een vracht uitpuilend papier in de laadbak van een auto door Amsterdam, PK genaamd; een constructie van  wolkig wit. Of er wandelden zes mensen flink doorstappend van A naar B in een kwartier tijd. Aan het groepje was niets bijzonders te zien. Niets buitenissigs, gewone mensen in jacks en jassen, met of zonder hoed op. Of er liet iemand witte vellen papier op de rijweg vallen waarop mensen die overstaken gedachteloos stapten. Na verloop van tijd werden de besmeurde vellen weer ingezameld. Gewone dingen, waarvan men zich al dan niet bewust is, uit hun beweging lichten en tot kunst verheffen was avant-garde. Terugkijkend op de Sixties markeerde zij toch voornamelijk het begin van de consumptie maatschappij, de periode na de naoorlogse jaren toen de oude fiets, opgekalefaterd en gelakt, door ouders als nieuw aan jarige kinderen cadeau werd gedaan. Zij bracht  een ander bestedingspatroon en andere waarden. De commerciële wegwerpmaatschappij was geboren. Amerika lag daarin ver op ons voor. Daar hield de alles aan zich onderwerpende reclame het land gegijzeld. Dat was het onderwerp van de Highway serie van de in Buffalo geboren en in New York overleden Allan D’Arcangelo. Zijn kerstavondschilderij met als enig naambord Betlehem aan een scherp gesneden snelweg in de VS schokt door de combinatie van sterke beeldtaal en een archetypische tijdloosheid, schreven de deskundigen. Ik sta op Koninginnedag 2007 voor dit afstandelijk geschilderde kunstwerk dat een reusachtige vinger opsteekt in herkenbare vergeefsheid.

Ik voel weer de kussen op mijn wangen branden van Yvonne, de eigenares van hotel Alexander in Betlehem omdat we met onze vrienden een nacht hebben geslapen in twee van alle verder onbezette kamers van haar bedrijf. Het gebrek aan geld voor onderhoud is sinds in september 2000 de tweede intifadah begon het hotel aan te zien. De tweede verdieping is niet afgebouwd. In de royale kamers in het souterrain, netjes maar in verval, vlokt stof tussen het meubilair. In de nieuwe niet afgewerkte badkamer kan je alleen de wc gebruiken en de wastafel. Yvonne zelf komt na onze aankomst als we net even slapen vragen of we iets nodig hebben. Het woord stofzuiger slikken we maar in.

Betlehem ligt ver af van de snelweg van de globalisatie. Ooit was het een ‘ vlek waar David was, waaruit de leidsman zou voortkomen die staat en weidt in de kracht en de hoogheid van de naam van de Heer zijn God’. Maar hoewel de wereld kerstfeest viert is Betlehem vrijwel uit het publieke geheugen verdwenen. Naakt, koud en eenzaam staat het woord naast het routenummer in de bocht van de weg. Haast niemand die de afslag neemt. Op het schilderij van D’Arcangelo is het nacht.

profeet of engel

Schilderde hij de aankomende depressie van de geest,  de verwoestende uitwerking  van de tot rite verheven noodzaak tot zelfontplooiing; de nihilistische cultuur, de afschaffing van religie in het publieke domein waarin verwijzen naar God niet politiek correct is? De filosoof Nietzsche, die het ontstaan van dit leefklimaat in Europa diepgaand heeft beïnvloed, keerde zich niet alleen tegen het christelijke geloof maar ook tegen de filosofen van de Verlichting, die het geloof in overeenstemming brachten met de menselijke rede. Dat was Nietzsche niet radicaal genoeg:"De zin van het leven kan alleen in deze wereld als onze enige werkelijkheid worden gevonden." Het schilderij van D’Arcangelo met de granieten boodschap aan de Sixties is vandaag niet minder boud. Route 22, Exit 69 is onverminderd een waarschuwend signaal aan het snelverkeer. De werkelijkheid is niet meer dan een heersende voorstelling die voortdurend wisselt.  

Angelo, – dat woord ligt in zijn naam besloten. Wie was deze kunstenaar eigenlijk. Profeet of toch engel?    

Noten: 1.Matth.2:6; Joh.7:42; Micha 5:3 Statenvert. 2. A.A.A. Prosman, Geloven na Nietzsche uitg. Boekencentrum, Zoetermeer, mei 2007