Vorm en verstilling

Alle Pieron

                                
                        Avondgeluiden

                         Er moeten witte hoeven achter de zoom staan
                         van de blauwe velden langs de maan
                         ‘savonds hoort gij aan de verre steenwegen
                         paardehoeven
                         dan hoort gij alles stille waan
                         van verre maanfonteinen zijpelt plots water
                          -gij hoort het plots zijpelen
                          van avondlijk water-
                          de paarden drinken haastig
                          en hinniken
                          dan hoort men weer hun draven stalwaarts                                          

                                                                Paul van Ostayen

                          Reiger

                          Smalle stille vogel
                          gebogen aan de waterkant
                          de winter straalt grijs uit je ogen
                          eb en vloed schuiven fluisterend
                          door eindeloze kreken
                          een broze riethalm breekt
                          vogel die half luisterend
                          naar ’t woelen van een verre vis
                          en halfbevroren van gemis
                          de snavel in de veren steekt.
                                   
                                                              Hans Warren

                           Hond met bijnaam Knak

                           God, zegen Knak
                           Hij is nu dood
                           Zijn tong, verhemelte was rood
                           Toen was het wit
                           Toen was hij dood
                           God, zegen Knak
    
                            Hij was een hond
                            Zijn naam was Knak
                            Maar in zijn hondenlichaam stak
                            Een beste ziel
                            Een verre tak
                            Een oud verbond
                            God, zegen Knak

                                                      Jan Hanlo

 

Kunstzinnige communicatie

Kunst is een vorm van indirecte en meestal eenzijdige communicatie tussen een kunstenaar via zijn kunstwerk met een kijker, luisteraar of lezer die zich in dit kunstwerk verdiept. Esthetische beleving en analyse gaan samen en brengen een onvergetelijke ervaring voort waarin het kunstwerk in zijn verbeeldende kracht als samenhangende herinnering deel gaat uitmaken van het leven.
Een introductie als deze klinkt nogal zwaar en verheven. Zij versterkt het denkbeeld dat er nergens zoveel ballast aan diepzinnigheden wordt aangedragen als binnen de filosofie van de kunst. Toch, blijkt als je even nadenkt al snel dat kunstzinnig gedrag een heel gewone, alledaagse manier van communicatie is: mensen hebben zo hun voorkeuren, wensen en verlangens, zij zijn uit op waardering en erkenning., bovendien  handelen zij vaak alleen uit eigenbelang, hoe zij soms ook de belangeloosheid van hun doen en laten benadrukken.
Uit alles wordt ook duidelijk dat kunstenaar en publiek in hoge mate worden gestuurd door maatschappelijke instituties en met haar door kunstzinnige codes, die op een bepaald moment in de mode zijn. Dit betekent dat esthetische en vooral kunstzinnige werken en ervaringen in iedere cultuur en iedere tijd onderling zullen verschillen. Maar dit zonder dat het iets afdoet aan die esthetisch- kunstzinnige ervaringen zelf. Deze komen voor bij mensen van alle tijden.

Esthetische en kunstzinnige ervaring

Bij zuiver esthetische belevingen onderga je beelden, verhalen en muziek op passieve manier als mooi, leuk en/of spannend. Na afloop vervagen zij meestal en lossen op in de tijd, met soms een gezicht, een melodietje, een scene als herinneringsvlaag. Zij kunnen plotseling opduiken, maar maken geen deel uit van je bestaan.
Heel anders staat het met sommige ervaringen waarin jezelf actief bent betrokken en die als voltooide gebeurtenis je leven kleur geven: een feest, een sportwedstrijd, een vakantie, het schrijven van een essay. Zij zijn in termen van Dewey a consummation, een afgeronde, volmaakte ervaring.
Hetzelfde geldt voor een kunstzinnige ervaring. Hoewel je een kunstwerk zoals gedichten, muziekstukken of schilderijen in de eerste plaats op je laat inwerken -het kenmerk van iedere esthetische beleving- blijf je daar niet passief onder. Je reageert op een schepping die zo zijn eigen eisen stelt en die je veel meer belooft dan louter verstrooiing. Je weet dat je je moet concentreren en mee moet denken met de maker. En als je ervaring hebt op kunstzinnig gebied weet je ook waar je naar moet zoeken, hoewel de kunstenaar op zijn beurt soms juist al zijn best zal doen je op het verkeerde been te zetten.  

Eenheid of fragment

Een groot kunstwerk wordt gekenmerkt door zijn eenheid in vorm, inhoud en visie. Denk aan Dante’s Goddelijkke komedie en aan het werk van Duras, maar ook aan Pounds Cantos of Pynchons Gravity’s rainbow. Gek genoeg is er na aandachtige lezing weinig voor nodig om tot de conclusie te komen dat er sprake is van iets bijzonders. De structuur, de vorm van deze werken draagt inhoud en visie op een beslissende manier.
Maar het draait gelukkig niet alleen om grootse meesterwerken, een kunstenaar kan op verschillende gebieden en niveaus scheppend bezig zijn. Een enkel detail kan zich in het geheugen prenten om zijn creatieve vormgeving, om zijn toonzetting, om zijn verrassende sfeer. Niets voor niets hebben Romantici een voorkeur voor het fragment, voor een flard waarin de verbeeldingskracht zich als in een flits toont.

Abstractie en zuiverheid

Er is meer: kunst is in haar ordening van media en inhoud een zoektocht naar abstractie en daarmee naar zuiverheid. Zij creëert een eigen werkelijkheid: de ruimte krijgt een eigen beeldende vorm opgelegd, alles binnen de tijd wordt in een nieuw ritme ondergebracht. Dit primair aan de hand van een specifieke, doordachte ordening van esthetische media als kleuren en klanken. Met de muziek en haar partituur als ideaal en de roman als een wel heel vage afschaduwing daarvan, maar met het gedicht als hoogste ontwerp, omdat de dichter  via de ritmische rijkdom van de klanken, via de strengheid van de fonologische en syntactische structuur, via de suggestie en raadselachtigheid van metafoor en symbool, via de sfeer van het beeld en de toon van een enkel woord een verstilde vorm kan scheppen die tijd en ruimte omvat en te boven gaat. Het gedicht confronteert je in zijn meest verfijnde en samengebalde vorm met het leven in al zijn verschijnselen, met de natuur, met de dood en vaak indirect met jezelf.  Paarden langs de zoom van het woud, de dood van een hond, een reiger aan de waterrand. En dit zonder dat alledaagse emoties de ervaring vertroebelen, zij worden in toom gehouden door pure vorm. Deze voert de aandacht voortdurend terug naar een zuiverder ordening van de dingen. Kunst kent geen tranen. Het is vanuit dit oogpunt ook niet verwonderlijk dat aan kunst vaak religieuze trekken worden toegekend: in de stille aandacht voor het werk als abstracte vorm lijkt iets van extase en mystiek opgesloten te liggen. ook al een romantische trek. Toch is dit een diepe misvatting, want juist een bewuste concentratie maakt kunst tot kunst, nooit is zij een vlucht, nooit een verloren gaan in fascinatie. Het kunstwerk is geen mantra. Het kunstwerk biedt ook geen verlossing of troost, geen levensinzicht, geen mensenkennis, geen ethiek, geen catharsis. Zij biedt niets dan zichzelf. De synthetische visie op kunst met haar nadruk op beleving en inhoud moet worden afgewezen.

Illusie en leegheid

Maar dan ben je er nog steeds niet. Je kunt namelijk op grond van een nauwkeurige analyse aantonen dat Kubricks film A Clockwork Orange een meesterwerk is. Toch is er nergens in de film ook maar één zuivere, verstilde vorm te vinden. Nog erger staat het met The Shining. Pure, ruimtelijke vormen gaan gebukt onder een extravagante, laat-romantische plot. Leegheid in plaats van verstilling. Maar hoewel de ironie het wint, blijft er sprake van een kunstwerk, alleen al omdat je achteraf, ondanks de grootsheid van vorm, het gemis aan de lijve ondervindt: na een soap, een mega-thriller of doorsnee horrorfilm leef je rustig verder, maar na afloop van beide films wordt het doodstil. En dit vooral omdat je ontdekt dat ook kunst een illusie is: je hebt je actief beziggehouden met een werk dat zonder twijfel een kunstwerk is, maar er tegelijk ook de ontkenning van blijkt te zijn. Je blijft met lege handen achter.

De politiek

En zo eisen de klassieke kunstopvatting, de romantiek, het modernisme en het post-modernisme ieder hun plaats op. Hier valt zeker mee te leven. Maar voor de buitenstaander lijkt de chaos compleet met als politiek resultaat dat economen de kunst mogen beheren, haar verzieken en de publieke dood ervan bespoedigen.

Geef een reactie